Elke maatregel heeft invloed op de vochthuishouding

Vocht kan grote schade veroorzaken in monumenten. Vooral houtconstructies zijn er gevoelig voor, maar schimmels kunnen ook grote schade aan muren veroorzaken. Bij elke verandering aan een monument – en met name het aanbrengen van isolatie – is het dan ook nodig dat er goed gekeken wordt wat de invloed is op vochttransport en condensatie.

Veel schades aan monumenten worden veroorzaakt door vocht, is de ervaring van Dennis Cats, productspecialist afdeling bouwkunde van ingenieurs- en adviesbureau Nebest. Die treden nu op, terwijl het monument soms al honderden jaren oud is. “Dat komt onder meer doordat het gebruik van nu anders is”, zegt Patrick van de Ven, bouwkundig specialist bij Nebest. “We zijn monumenten gaan verwarmen, we hebben een andere comfortvraag en kijken naar energieprestaties. Een tochtige en vochtige woning wordt tegenwoordig niet meer geaccepteerd. Daarnaast zijn we functies gaan veranderen, zoals wonen in een souterrain.”

Letten op valkuilen

Al die elementen hebben invloed op de vochthuishouding in de constructie van een monument, in bijvoorbeeld gevels en vooral houtconstructies. “Dat geldt ook voor na-isoleren. Dat heeft niet alleen invloed op het energieverbruik, maar ook op het vochtgedrag in de constructie”, zegt Van de Ven. “Je ontkomt er simpelweg niet aan om iets te doen aan het energieverbruik van een monument, maar vanuit de constructie bekeken zou je liever niet na-isoleren”, geeft Cats het dilemma aan. “Niets doen is natuurlijk nicht im Frage gezien de tegenwoordige eisen, maar het is dan wel heel belangrijk om te kijken met welke technieken je kunt gaan isoleren en goed op de valkuilen te letten.”

Kritische punten

Cats doet veel schadeonderzoek aan monumenten en weet dus waar hij over praat. “Het is heel belangrijk om vochtophoping uit te sluiten, bijvoorbeeld in vloerbalken die doorlopen in het gevelmetselwerk, maar ook bij isoleren van het dak is er het risico van inwendige condensatie. Dat maakt het soms heel lastig om het goed te doen.”

Als kritische punten voegen de heren daar ook nog de muurplaat tussen dak en gevel aan toe, evenals de houten begane grondvloer. Van de Ven, onder meer gespecialiseerd in bouwfysica: “Als je die gaat isoleren, moet je daar heel goed naar kijken. Dat begint met de condities in de onderliggende kruipruimte of kelder. Een folie op de bodem kan helpen om het vochtpercentage naar beneden te krijgen, evenals kruipruimteventilatie. Verder moet je het hout nooit tweezijdig insluiten. Als je de onderzijde isoleert, moet je bovenop geen laminaat met een dampremmende onderfolie leggen. Daarnaast moet je opletten wat er gebeurt met je balkoplegging. Als je de vloer isoleert, kan het dauwpunt verschuiven. Sowieso is het altijd belangrijk om bij het isoleren van monumenten ook te kijken naar ventilatie én te letten op luchtlekkage. Luchtlekkage betekent niet alleen dat er energie verloren gaat, maar ook dat er vocht in de constructie kan komen.”

Simulatie en praktijkbeproeving

Wie ingrepen wil doen in een monument, zou er goed aan doen om van tevoren kritisch te kijken naar de mogelijke veranderingen van de vochthuishouding. “Daar heb je echt een deskundig en goed onderbouwd onderzoek voor nodig. Daar kunnen we simulaties van maken met prognoses van wat er gaat gebeuren”, zegt Van de Ven. “Vraag is daarbij wel wat je invoert. Denk aan eigenschappen van de baksteen en de voegen, maar ook de dampdichtheid van verfsystemen aan de buitenkant en de binnenkant. Om de theorie goed op de praktijk af te stemmen moet je metingen en proeven doen. Daar hangt een prijskaartje aan, maar kan gevolgschade voorkomen.”

Schimmels

Cats komt in zijn onderzoeken geregeld de gevolgen tegen van bouwfysisch onjuiste uitvoeringen. “Met alle ellende van dien, zoals schimmels. Schimmels zijn heel vervelend want daar kom je bijna niet meer vanaf. Als die er eenmaal inzitten, blijven ze erin zitten. Je kunt de constructie drogen, maar de schimmel blijft en als de situatie opnieuw vochtig wordt, wordt de schimmel opnieuw geactiveerd. Die moet je dus heel rigoureus aanpakken.”

Van de Ven ziet die schimmels ook op steenachtige ondergronden. “Bijvoorbeeld door koudebruggen. Schimmels bestaan door zuurstof, vocht en de voedingsbodem. De voedingsbodem en zuurstof kun je niet of nauwelijks wegnemen en dus zul je het vocht moeten aanpakken.” Het makkelijkste daarbij is het verhelpen van lekkages, geeft Cats aan. “Maar als het gaat om optrekkend vocht vanuit funderingen wordt het al een stuk lastiger.”

Ondertussen zijn er natuurlijk ook nog de ERM-richtlijnen die juist aangeven om zo min mogelijk veranderingen aan te brengen. “De bedoeling is inderdaad om monumentaal werk zo veel mogelijk in stand te houden en geen maatregelen te nemen die onomkeerbaar zijn. Maar als je schimmels niet rigoureus aanpakt, gaat dan ten koste van het monument en zijn bestemming. Daar zul je dus het gesprek over aan moeten gaan met de monumentencommissie. Soms betekent het ook dat je gevoelige details niet kunt veranderen en dus vaker schade zult moeten herstellen. Vaker dan bij nieuwbouw. Maar dat is nu eenmaal de consequentie van een monument.”

Advies- en ingenieursbureau Nebest is als standhouder - op stand 1.D076 - te vinden op de vakbeurs Renovatie & Transformatie, die gelijktijdig met vakbeurs MONUMENT plaatsvindt in de Brabanthallen. Nebest zal in presentaties zijn kennis en inzichten delen.