‘Actiedag Weerbaar Erfgoed helpt concrete stappen te zetten’

Lisanne Bedaux met mede organisatoren Vida Verest en Angela Dellebeke tijdens de Actiedag Weerbaar Erfgoed.

Weerbaarheid van erfgoed is voor UNESCO al sinds het ‘Haagse verdrag’ ter bescherming van cultureel erfgoed in tijden van gewapend conflict in 1954 een belangrijk thema. Inmiddels is het thema van oorlogsgeweld verbreed naar onder meer hybride oorlogsdreiging én klimaatverandering. Met de Actiedag Weerbaar Erfgoed wil de Nederlandse UNESCO Commissie organisaties in de erfgoedsector laten zien wat ze zelf kunnen doen om de weerbaarheid te verhogen én hen tot actie aanzetten.

“Met dat verdrag dat destijds in Den Haag werd getekend, is bescherming van erfgoed in conflict onderdeel geworden van het humanitair oorlogsrecht”, zegt Lisanne Bedaux, senior adviseur bij de Nederlandse UNESCO Commissie. “Sinds een jaar of tien is weerbaarheid voor de Commissie een topprioriteit. Je moet nadenken over weerbaarheid in tijden van vrede en welvaart en niet pas wanneer er een crisis plaatsvindt. In 2021 heeft de Commissie een kritisch advies uitgebracht aan het ministerie van OC W over de implementatie van het Haagse Verdrag in Nederland. Daarnaast organiseren we sinds 2025 de Actiedag Weerbaar Erfgoed. Die vond dit jaar plaats op 14 mei, de datum waarop het UNESCO Haags Verdrag werd ondertekend.”

Weerbaarheid vergroten

“Doel van de Actiedag is vooral om organisaties in het werkveld te laten zien welke stappen ze zelf kunnen zetten om hun weerbaarheid te vergroten. We willen daarbij de drempel zo laag mogelijk maken. Het kan al helpen als een lokale organisatie de brandweer een keer uitnodigt om een kop koffie te komen drinken zodat je elkaar kent en weet te vinden. Ook kunnen organisaties elkaar helpen door onderling kennis uit te wisselen. Er is namelijk best wel al veel kennis opgebouwd. Denk bijvoorbeeld aan ervaring met overstromingen, waar Limburg destijds mee te maken heeft gehad.” Inmiddels is de actiedag uitgegroeid tot een evenement waaraan dit jaar al 100 organisaties en 3000 deelnemers meedoen. Bedaux hoopt dat dat er volgend jaar nog meer zullen zijn.

Met deze actiedag brengt de UNESCO Commissie het grote en abstracte thema weerbaarheid dichter bij de dagelijkse praktijk van onder meer monumentenbeheer. “Welke risico’s kun je voorzien, hoe bereid je je daarop voor en wat kun je vandaag al doen? Helaas zijn niet alle bedreigingen te voorkomen. Gebouwd erfgoed kun je niet oppakken en even ergens anders neerzetten. Maar je kunt bijvoorbeeld wel zorgen voor goede 3D-scans en plattegronden om restauratie of reconstructie gemakkelijker te maken.”

Risico’s in kaart brengen

Die bedreigingen zijn inmiddels veel omvangrijker dan die voortvloeien uit de traditionele manier van oorlog voeren. “Naast oorlogen van land tegen land, zie je steeds meer dat er binnen een staat verschillende groeperingen in conflict met elkaar zijn. Daarnaast is er de hybride oorlogsvoering. Dan gaat het niet zozeer om bommen en dergelijke, maar om dingen als het hacken van digitale systemen, het verspreiden van desinformatie, onklaar maken van kabels in de oceanen en het saboteren van elektriciteitsvoorzieningen. Daarnaast hebben we te maken met klimaatverandering, die leidt tot zowel verdroging als wateroverlast. Op beide zul je je moeten voorbereiden. Organisaties moeten nadenken over wat hun kerntaken zijn en wat ze daarvoor nodig hebben. Als dat bijvoorbeeld het ontvangen van bezoekers is, dan is het belangrijk dat je elektra intact blijft en dat de ticketverkoop door blijft gaan.”

Om alle mogelijke bedreigingen in kaart te brengen werkt de Taskforce Veilig Erfgoed van het ministerie van OCW aan een risicomatrix, die dit jaar gepubliceerd zal worden. Die maakt voor organisaties inzichtelijk met welke risico’s ze te maken kunnen krijgen en hoe ze die kunnen afwegen en daar scenario’s voor kunnen opstellen. “Erfgoed is belangrijk. Het is bepalend voor je identiteit en om je op een plek geworteld te voelen. Je realiseert je vaak pas hoe belangrijk bijvoorbeeld een toren of een kerk of ander gebouw in de omgeving is, als het er niet meer is. Maar met alle uitdagingen die er momenteel zijn, is het eerlijke antwoord ook dat je waarschijnlijk niet al het erfgoed altijd zult kunnen behouden. We zullen daarom ook gezamenlijk na moeten denken waar we als samenleving prioriteit aan geven.”

Bewustwording groeit

Bedaux merkt dat de bewustwording in de erfgoedsector groeit. “Dat komt mede door het landelijk verspreide informatieboekje van de overheidscampagne Denk Vooruit. Mensen gaan daardoor ook nadenken over de mate waarin de organisatie waar ze werken hierop is voorbereid. Daarnaast wordt er veel over dit thema geschreven en is de oorlog in Oekraïne behoorlijk dichtbij. Nog dichter bij huis: mensen hebben deze zomer extreme hitte ervaren en worden ze zich daardoor bewuster van het veranderende klimaat. Mensen realiseren zich beter dat het niet alleen gaat over risico’s die ver weg of in de toekomst liggen.”

Bedaux wil daarom organisaties in de sector oproepen om volgend jaar ook deel te nemen aan de actiedag. “Niet om het slechts op één moment van het jaar te agenderen, maar wel als een mooi moment om hier gezamenlijk over na te denken.”