Digitalisering verandert monumentensector

Digitalisering verandert de hele wereld, maar ook de monumentensector. De mogelijkheden van digitalisering lopen uiteen van schade-analyses door AI tot 3D-printen van ornamenten. Dat schept kansen, maar ook bedreigingen. Ondertussen moet de sector ook nog na gaan denken over cyberveiligheid.

Monumenten bestaan per definitie al heel lang, net als de bijbehorende ambachten. Toch betekent dat niet dat de sector ontkomt aan de digitale ontwikkelingen. “We zitten in een golf die nog niet op de top is”, zegt Eefje van Duin, directeur van een aantal Monumentenwachten en voorzitter van de Federatie Instandhouding Monumenten (FIM). “Tegen de golf inzwemmen is lastig. Je moet meebewegen. Het beheer van monumenten kan niet meer zonder deze ontwikkelingen.” Van Duin ziet een heel breed scala aan digitale ontwikkelingen die de sector op allerlei gebied gaan beïnvloeden. Hoe dat er uiteindelijk precies uit zal gaan zien, zal de tijd leren. Maar dat het veranderingen zal brengen is wel duidelijk.

Goed invoeren en interpreteren
“Denk aan AI. Gaan eigenaren straks een foto van een scheur uploaden en geeft AI dan een analyse van de oorzaak en een herstelopdracht aan een aannemer? Is een inspectie van Monumentenwacht dan niet meer nodig?” Het is een toekomstbeeld waar Van Duin nog wel de nodige vraagtekens bij zet. “Ik heb het zelf wel een keer uitgeprobeerd. Maar het maakt heel veel uit wat je invoert: heb je de juiste foto’s? In detail en in zijn context? Heb je informatie over bijvoorbeeld de ondergrond van het gebouw? Daarvoor heb je iemand nodig die weet welke informatie nodig is voor een goede analyse, die de juiste gegevens kan invoeren en die de uitkomsten van AI ook weer op de juiste wijze kan interpreteren. Toen ik de opleiding bouwkunde deed, hadden we een heel dik boek over scheurvorming in gebouwen en alle mogelijke oorzaken daarvan. Je kunt namelijk niet aan de hand van één beeld een exacte analyse maken. Het blijft dus mensenwerk, waarbij AI een mooi hulpmiddel kan zijn.”

Niettemin constateert Van Duin dat ook eigenaren van monumenten steeds digitaler zijn ingesteld. “Er zijn nog wel eigenaren die alle documentatie op papier willen hebben en die hele jaargangen documentatie in de kast hebben staan, maar dat is wel een uitstervende generatie. Rapporten zijn tegenwoordig bijna allemaal digitaal. En eigenaren willen ook graag digitaal communiceren en laagdrempelig foto’s kunnen uploaden. Wellicht moeten Monumentenwachten dan ook die kant op gaan bewegen en die mogelijkheden steeds meer gaan bieden.”
Van Duin ziet daarin ook geen problemen. “Monumentenwachten staan wel open voor gebruik van nieuwe technieken. Denk bijvoorbeeld aan drones die nu bijna elke Monumentenwacht inmiddels heeft. Dat scheelt heel veel klimwerk voor inspecties. Maar: met een drone leg je geen pannen recht en maak je niet even de goot schoon.”

Nieuwe materialen
Waar nieuwe technieken ook hun intrede doen, is in de ambachten. “Je ziet bijvoorbeeld dat het mogelijk is om ornamenten 3D te printen, soms zelfs uit biologisch materiaal als aardappelzetmeel. Dat is natuurlijk een heel ander materiaal dan de kalkstuc in monumenten. Volgens de restauratieladder zou je dat niet moeten willen. Pas als laatste stappen op de ladder kies je voor imiteren en voor verbeteren en vernieuwen. Monumenten vertellen een verhaal en daar hoort ook het oorspronkelijke materiaal en de oude ambachtelijke techniek bij. Je kunt dat dus niet zo maar vervangen door nieuwe materialen en technieken.”

Maar daarmee schetst ze slechts één kant van de medaille, zo geeft ze zelf aan. De andere kant betreft onder meer de betaalbaarheid. Wat als ambachtelijk herstel vanwege kosten niet haalbaar is en een kopie uit de 3D-printer wel? “Je moet het eigenaren wel mogelijk maken om een monument in stand te houden. Het blijft dus belangrijk wel de discussie te voeren over wat innovatie de monumentensector brengt. Dat hebben we destijds ook gezien in de discussie over PV-panelen. In het begin was daar veel verzet tegen. Nu wordt vooral gelet op een goede inpassing in het geheel.”

“Soms haalt de techniek je ook in. Zo kiezen sommige mensen bijvoorbeeld voor een dakpanplaat in plaats van dakpannen; het kan zijn dat je dat van een afstand eigenlijk niet eens zo goed ziet. Toch gruwelen wij als monumentenzorgers van dit idee. Een ander voorbeeld: We kwamen ergens ook al eens marmerimitatie op kunststof tegen, wat waarschijnlijk in de jaren 80 was aangebracht. Dat wil je niet, maar het gebeurt wel. En stiekem vind ik eigenlijk dat die jaren 80 wijziging ook alweer onderdeel van de geschiedenis is. Neem als voorbeeld de discussie over de nieuwe kleine windmolens op boerenerven in Groningen. Daar was veel verzet tegen omdat die het landschap zouden bederven. Ondertussen proberen we de laatste Amerikaanse windmolens uit de jaren 30 te behouden als onderdeel van de geschiedenis. Die vertellen ook het verhaal van onze omgeving.”

Cyberveiligheid
Een heel ander aspect van digitalisering is cyberveiligheid. Ook dat is een thema dat binnen de monumentensector inmiddels aandacht krijgt. Van Duin wijst daarvoor op bijvoorbeeld gebouwbeheersystemen en brandveiligheidssystemen. “Er zijn steeds meer digitale systemen en daaraan verbonden camera’s. Hoe veilig zijn die systemen? En wat als ze op afstand worden uitgeschakeld? Denk aan klimaatbeheersing die dan misschien langdurig niet werkt. Wat doet dat met het behoud van je monument? Of de beveiliging van een museumcollectie? Daarnaast speelt de vraag of organisaties in de monumentensector hun privacy en veiligheid van persoonsgebonden data op orde hebben. Ook Monumentenwacht is daarop bevraagd.”
Deze aandacht voor cyberveiligheid is onderdeel van een groter pakket rondom veiligheid en weerbaarheid van erfgoed. Vanuit het ministerie is daarvoor een speciale Taskforce opgericht die de sector daarin gaat ondersteunen. “Dit is destijds ingegeven door de geopolitieke situatie. Er kan van alles gaan gebeuren. Erfgoed is daarin een factor van vitale betekenis omdat het bepalend is voor de identiteit van een land. Dat betekent dat je te maken hebt met cyberdreiging. Maar met drones kun je ook de waterbeheersing lam leggen waardoor gebieden onder water zouden kunnen lopen. Al die risico’s worden nu in kaart gebracht, net als bijvoorbeeld klimaatrisico’s. Dat je dan de risico’s kent, betekent echter nog niet dat je ook de antwoorden daarop hebt. De taskforce gaat de sector daarmee helpen, onder meer door tools aan te bieden voor risico-inventarisatie.”

Ook daarmee is duidelijk dat de golf van digitalisering veel vragen oproept, waarop de antwoorden nog niet uitgekristalliseerd zijn. Maar dat er veel in beweging is, is wel duidelijk.