Samen kijken wat in een monument haalbaar is

Corporaties in ‘s-Hertogenbosch zetten grote stappen als het gaat om het verduurzamen van hun monumentale woningbezit, constateert adviseur Johan van den Eijnden van de afdeling Erfgoed van de Gemeente ‘s-Hertogenbosch. Tegelijk ziet hij ook het spanningsveld van de grote investeringen die daarmee gemoeid zijn. “Daarom willen we ook graag als partner meedenken over de haalbaarheid en kijken waar kansen liggen.”

Voor Van den Eijnden is daarbij het gebouw het uitgangspunt. “Niet alles hoeft helemaal dicht geïsoleerd te worden en niet elke woning hoeft energielabel A te krijgen. Je moet kijken wat in welk gebouw haalbaar is. Waar leg je bijvoorbeeld je thermische lijn? Soms kun je die slimmer leggen dan de buitenzijde, bijvoorbeeld door de zolder er buiten te houden. Maar je kunt ook verschillende oplossingen kiezen voor je ramen. De ene keer is dat vacuümglas, de andere keer zijn het achterzetramen. Maar we weten ook dat corporaties liever geen achterzetramen toepassen vanwege de kwetsbaarheid daarvan. Datzelfde geldt voor ventilatie. Je hebt in een monument liever geen roosters in de ramen, maar corporaties willen wel graag robuuste installatievoorzieningen.”

Kennis en ervaring

De afdeling Erfgoed van ‘s-Hertogenbosch heeft ruime ervaring met restauratie maar ook met verduurzaming van monumenten. “We bestaan als afdeling inmiddels 50 jaar. We waren destijds samen met Utrecht de eerste gemeenten die begonnen met bouwhistorische onderzoek. We kennen de stad en de panden, inclusief bijvoorbeeld kapconstructie en moerbalken en wat van monumentaal belang is. Daarbij hebben we inmiddels veel ervaring opgedaan met verduurzaming, onder meer van onze eigen gemeentelijke panden. We zetelen als afdeling zelf in een oude kerk die ook helemaal verduurzaamd is. Daar hebben we per gebouwdeel gekeken wat de beste oplossingen waren en waar je welke maatregelen neemt.”

Een mooie rol ziet Van den Eijnden daarbij weggelegd voor biobased isolatiematerialen. “Vooral in de zomer werken die beter om te grote opwarming te voorkomen dan bijvoorbeeld PUR of PIR. Het past beter bij wat monumentale gebouwen kunnen verdragen.”

Meedenken

De opgedane kennis wil de afdeling Erfgoed ook graag delen. “Omdat het om Erfgoed gaat, moeten we altijd betrokken zijn bij bouwplannen. Elke verduurzamingsslag heeft consequenties voor het gebouw. Isolatie en installaties moet je heel goed inpassen om de monumentale waarden van een pand op orde te houden. Maar we willen geen partij zijn die alleen ja of nee zegt; we willen juist in het voortraject al betrokken zijn bij restauraties en met name ook bij herbestemming en verduurzaming. Dan kun je samen kijken naar de haalbaarheid. We kijken nu bijvoorbeeld mee naar verduurzaming van een voormalig klooster, in bezit van een corporatie. Dan gaan we ook ter plekke kijken naar de mogelijkheden. We willen daar ook niet heel star in zijn, want dan heb je uiteindelijk helemaal geen project meer. Maar anderzijds moet je bij monumenten soms gewoon erkennen dat iets niet kan.”

Gebiedsontwikkeling

De afdeling Erfgoed kijkt ook mee naar gebiedsontwikkeling. “Zo zijn er grote plannen voor verdichting van de spoorzone in Den Bosch middels nieuwbouw in combinatie met bestaand erfgoed. Dan bekijken wij wat voor consequenties dat heeft voor de monumenten en hun omgeving. Ook zijn we betrokken geweest bij ontwikkelingen in de wijk ’t Zand, gebouwd rond 1900. Die was aangewezen als proeftuin voor het gasloos maken van een wijk. Helaas is dat niet gelukt. Enerzijds moet je proberen partijen als particulieren, VvE’s en corporaties op één lijn te krijgen, waarbij de een wel geld heeft en de ander niet. Anderzijds is er het landelijk spelende probleem van de kosten van WKO en warmtenetten en netcongestie als je kiest voor all-elecric.”

Hoe dan ook, leverde het wel veel kennis op hoe je bouw- en cultuurhistorie en verduurzaming van monumenten inbedt in een gebiedsontwikkeling. “Maar wij zijn nooit de aanjager daarvan. Plannen moeten komen van eigenaren en corporaties. Wat we daarbij zien is dat de particuliere eigenaren achterblijven. We zijn daarom wel bezig om dit juist bij die doelgroep onder de aandacht te brengen en te promoten.”