"Voeg leegkomende kerken samen in één portefeuille"

Gijs Schuurhuis in de kerk in Stompetoren (foto: Sven Scholten)

Binnen nu en tien jaar komen naar verwachting bijna 3000 kerken leeg te staan, waarvan ongeveer de helft monumentaal. Kerkbesturen moeten uitkijken dat ze nu niet de ‘pareltjes’ voor herbestemming gaan verkopen en straks zelf blijven zitten met niet te verkopen gebouwen die veel onderhoud vergen, zo waarschuwt Gijs Schuurhuis van COUP.

COUP is erfgoedadviseur en ontwikkelaar gespecialiseerd in de herbestemming van erfgoed. COUP werkt met een team van experts aan toekomstbestendige oplossingen voor gebouwen en gebieden door heel Nederland. ‘Met durf, ambitie en doorzettingsvermogen. Soms als ontwikkelaar, soms als adviseur, vaak er tussenin, en het liefst samen’, zegt Gijs Schuurhuis, partner van COUP.

Eerder werkte het bureau aan meer dan 50 Kerkenvisies. In zo’n visie wordt al het religieus erfgoed binnen een gemeente in kaart gebracht. “Uit al die kerkenvisies komt een redelijk eenduidig beeld; vergrijzing en een terugloop van het aantal actieve kerkgangers, met leegstand als gevolg. We hebben in Nederland ruim 8.000 kerkgebouwen. Daarvan heeft grofweg een derde al een andere functie, een derde zal in gebruik blijven als kerk en binnen nu en tien jaar komt er ongeveer een derde deel leeg te staan. De helft daarvan is monumentaal”, schetst Schuurhuis.

Sterfhuisconstructie

Wat COUP nu ziet gebeuren is dat kerkbesturen proberen gebouwen te verkopen. ‘Soms weloverwogen met ingeschakelde deskundigen, soms gewoon via de plaatselijke makelaar, en alles daar tussenin.’ Op zich is dat geen bezwaar, maar voor de langere termijn ziet Schuurhuis wel problemen ontstaan. ‘Die kerk in het centrum van de stad verkoop je wel. Maar herbestemming van een Rijksmonumentale kerk in een krimpgebied is veel lastiger. De locatie is dan lastig, maar ook het gebouw zelf als Rijksmonument waar je niet heel veel aan mag veranderen.’

Schuurhuis waarschuwt kerkbesturen vooral voor de situatie waarin ze de ‘pareltjes’ verkopen en zelf blijven zitten met de moeilijke objecten. ‘Je hebt dan wel wat geld om bijvoorbeeld de komende vijftien jaar de overige gebouwen van te betalen, maar je komt in een sterfhuisconstructie terecht. Vanuit de Rijksmonumentale status heb je te maken met een onderhoudsverplichting, die veel geld kan kosten.’

Fonds Toekomst Kerkgebouwen

Hoe los je dat op? ‘We hebben daar onderzoek naar gedaan. Daaruit blijkt dat je meerdere kerkgebouwen zou moeten samenvoegen in één portefeuille. Bijvoorbeeld twintig kerken, waarvan een aantal een hoge herbestemmingspotentie hebben en een aantal grote bouwtechnische uitdagingen hebben of op een lastige locatie staan. Dat combineren we met een grote middenmoot die niet gemakkelijk te herbestemmen is maar waar wel mogelijkheden zijn. Het blijkt dat je in zo’n portefeuille een gemiddeld jaarlijks rendement kunt realiseren van 4 tot 6 procent. En daar proberen we investeerders, beleggers en pensioenfondsen voor te interesseren. Op basis van gesprekken die we gevoerd hebben, zien we daar kansen.’

Coup Group heeft daartoe het initiatief genomen voor oprichting van het Fonds Toekomst Kerkgebouwen (FTK). “We zij eigenlijk ergoedadviseurs, maar vanuit onze gedrevenheid, maatschappelijke betrokkenheid en urgentie pakken we dingen op die anderen laten liggen. Zo zijn we ontwikkelaar van onder meer een Rijksmonumentale scheepswerf in Krimpen aan den IJssel en een Genieloods in Uithoorn. Nu gaan we nog een stap verder als initiatiefnemer van dit fonds. Dit fonds is een zelfstandige entiteit, met als kerntaak het verwerven, ontwikkelen en instandhouden van kerken.’

‘Gewoon beginnen’

Het FTK is inmiddels begonnen met de eerste aankopen en projecten. ‘We willen niet alleen maar praten, maar gewoon beginnen, aanpakken en laten zien dat het kan. Zo hebben we de kerk in Stompetoren aangekocht en verbouwd. In het bijgebouw komt een kinderdagverblijf; in de kerk zelf komen sociale en maatschappelijke events. De kleine kerk van Schermerhorn gaan we vanaf januari restaureren en verduurzamen. Daarna gaat het kerkbestuur die weer voor 15 jaar terughuren. Ook zijn we bezig met een herontwikkelingsplan voor een schooltje dat bij een kerk behoorde en zijn we met diverse andere kerkbesturen in gesprek.’

‘Om interessant te zijn voor beleggers moeten we een bepaalde schaal bereiken. Voorlopig richten we ons met name op Family Offices. Vooral de jongere generaties vragen steeds vaker om maatschappelijk sociaal verantwoorde investeringen en opbrengsten. Ook Pensioenfondsen doen dat steeds vaker, mede door regelgeving uit de EU en omdat ze graag willen investeren in zaken die goed zijn voor het land. Maar pensioenfondsen zijn pas geïnteresseerd als het om echt grote bedragen gaat. Dan moeten we dus behoorlijk opschalen.’

Het begin is er dus en Schuurhuis hoopt daarmee een bijdrage te kunnen leveren aan het aanpakken van een grote uitdaging waar Nederland voor staat. Want religieus erfgoed is in zijn ogen belangrijk, zowel vanuit oogpunt van cultuurhistorie als vanuit stedenbouw waar ze vaak in het centrum van de stad of dorp staan.